 |
|||||
 |
|||||
| www.amude.com - navenda çanda kurdî | |||||
 |
|||||
|
|
12.02.2004 - 12:20 "Kant giringtirîn feylesufê nûjeniyê ye"
Kant şoreşa felsefeyê bû û xwedî giringtirîn bandor li ser felsefeya Rojava bû. Ji ber ku nivîsarên wî pir dirêj û zehmet in, kêm kesan ew xwendine. Lê dîsa jî her kes wî nas dike û nivîsarên wî îroj jî xwedî giringiyeke mezin in. Derbarî Kant û rola wî, televizyona elmanî "Deutsche Welle" hevpeyvînek li gel Wezîrê Elmanyayê yê Derve Joschka Fischer kiriye. "Kant giringtirîn feylesufê nûjeniyê ye" DW-TV: Nêzîk 200 sal li ser mirina Immanuel Kant derbas dibin. Ji bo te bi xwe ev feylesuf tê kîjan wateyê? Joschka Fischer: Ew yek ji mezintirîn feylesufan e. Min bi xwe hemû pirtûkên wî berê xwendine û ez bawer im, ku bandora wî û nivîsara wî ya gelekî mezin "Aşitiya hemdemî" li ser ramyariya (fikra) siyasî dîsa ketiye bingeha guftûgoyên aktuêl de. Û ramanên Kant, herweha felsefeya wî ya praktîk, êtîka wî, împeratîva kategorîk û herweha rexneya wî ya hişmendiya teorîtîkyane xebatên ku di ramyariya Rojava de xwedî wateyeke mayî ne. Ev yek sînorên herêmên zimanê elmanî bi gelekî derbas dike. Te behsa nivîsara ser aşitiya hemdemî kir. Ev konsepta hikumeteke cîhanî, ya ku amade dibe: Gelo UNO zarokeke ramyariya kantyane ye? Di baweriya min de, Kant giringtirîn feylesufê nûjeniyê ye. Rast e, ku ne ber bi aliyê UNO ve ramiyaye, lê wî encam peyda kirin û dimîne nivîsareke xwedî wateyeke mayî. Di nivîsareke Robert Kagan de, Hobbes li hemberî wî tê danîn. Em ewropî bi Kant têne naskirin; ev yek me serbilind dike. Lê USA xwe bêtir dispêre Hobbes. USA bi xwe li dijî felsefeya hobbesyane hatin damezirandin. Ez naxwazim gelekî kûr biçim. Belê, teqez gelek ji felsefeya kantyane tê de heye, li gel ku tu yê tiştekî ji "Aşitiya hemdemî" di UNO de nebînî. Lê bandora wê li ser giyanê vê nivîsarê gelekî mezin e. Ji bo siyasetvanekî di vê demê de, kîjan armanc û daxwaz di avahiya Kant a felsefî de xwedî bandoreke berbiçav in? Mirov dikare ji xwe re hesan bike û xwe bisipêre zagona adetan. Lê belê ez naxwazim. Ew bi xwe bikaranîna hişmendiyê ye, ku mirov bi nerîneke hişmend li cîhanê binere û di eynî demê de sînorên hişmendiyê nas bike. Kant hişmendî sipart cîhana xuyayiyan û aliyê wê yê din mîna tiştekî bi xwe eşkere kir û cîhan mîna çalakiyeke hişmend. Ez bawer im, ku ev giringtirîn tişt e, ku siyasetvanek dikare ji Kant fêr bibe. Bê guman şirovekirina moralyane beşek ji çalakiya hişmend e. Ev roleke navendî dilîze. Lê cîhan mîna cîhaneke hişmend: Ev yek ji bo min xala bingihîn e û di eynî demê de divê siyasetvan sînorên hişmendiyê bizanibe. Aliyekî hişmendiyê yên din heye û divê mirov hesabê wî bike. Ev ne li dijî hev e. Ez bawer im, ku pêwîstiya wan bi hişmendiyeke moralyane heye, lê ya herî giring kirin e. Zagona hişmendiya praktîk zagona adetan e, ku ji aliyê wî ve hatiye eşkere kirin û ne hişmendiya teorītīkyane, imperatîva moralyane, ya kategorîk. Dibe ku baştir be, ku mirov Kant bixe destekî û Nietzsche bixe destê din. Ji ber ku bi vê yekê diyar dibe, bê sînorên felsefeya kantyane li kû ne û herweha xetera derbaskirina Kantî li kû ye. Lê ger mirov li dîroka ramyarî ya elmanî û herweha dîroka elmanî bi xwe û dîroka siyasî binere, dê bibîne ku di sedsala 19an de û dûra di ya 20an de herdu digihên hev, ger mirov bersiva van pirsan bide. Ango, her ku ez mezintir dibûm, weha min xwe ji Hegel dûr xist û herweha ji Nietzsche jî û ez dîsa li Kant vegeriyam. Wergera ji elmanî: Sîrwanê Hecî Berko |
|
|
|
|
| ||
| ||||
|
 veger rûpela destpêkê |
|
| ||
|
copyright © 2000-2003
amude.com
[ info@amude.com ] |
|||||
|
|||||