www.amude.com
   www.amude.com - rojnamevaniya bi kurdî   Deutsch


navête@amude.com

nav  
şifre  
» fermo emailekê çêke

Malpera Amûdê

» bike rûpela destpêkê
» bixîne favorîtên xwe

lêgerîn


kulîlka hefteyê


 
19.12.2007 - 09:16 [ 2030 caran hatiye xwendin ] [ çap bike ]
----------------------------------------------------------------------------------

Kurmanciya malpern kurd ziman rojnamegeriy

Ibrahm Seydo Aydogan


Ibrahm Seydo Aydogan (wne: prvat)
1- Destpk

Kesn ku bi pirsgirkn zimannasiya kurd ve mijl dibin, heta ku ji wan t, bala xwe didin apemeniya kurd edebiyata w j.
Bi qas ku mirov dibne, digel ku ew qas kar hatine kirin di gellek waran de yektiya ziman kurd di nava her zaravay de km zde hatiye sazkirin j, h j hin pirsgirkn ku bi qerektera nivskariya kurd ve tkildar in, areser nabin.
Ji nebna redaktorn şareza bigire heta bi nebna pvann ap nirxandin, weşangern kurd, herweha edtorn kovar rojname malperan, di bin v tomet de ne.
Ev kmaniyn rastnivsandin ku em behsa wan bikin, km zde di hem malpern kurd de hene. Em di v nivs de bi mnaka du malpern kurmanc ve hewil bidin ku van kmaniyn nivsandina kurmanciya internet nşan bidin.


2- Ziman Netkurd


Ji cerga ku Netkurd dest p kiriye, di nava rojnamegeriya kurd ya internet de chek xurt wergirtiye. Kfa xelk z ji w re hat, lewre v malper li ku tiştek li ser kurdan hebya, li cem biyaniyan j, li cem kurdan j, hem li ser hev dicivandin, yan kopye dikir, yan j werdigerand bi v away rojeva Kurdan ya internet pşkş dikir.
L bel, rojnameger ne bi ten kopyekirin an j wergerandin e. Rojnameger ne bi ten sazkirina neyan e j. Em di vira de behsa rojnamegeriya kurd dikin. Heke mijar rojnamegeriya kurd be, hing div em behsa ziman kurd j bikin.
Di Netkurd de du xelet hene ku tim bal dikişnin. Yek j nebna ergatv ye ku d di malper de bye fenomenek ku em li jr behsa w bikin. L hin mnakn mna ya jr j hebn ku di rastnivsandina kurmanciya malper de dibin mnakn baş.
Ev neya ku mnaka me t de b, di pvajoya prozbahiyn Newroz de hatib apkirin.

Li bakur prozbahiyn Newroz destpkirin

Ger hn bala xwe bidin lkera v hevoka ku weke sernivs hatib bikarann, hn bibnin ku lker bi hev ve hatiye nivsandin. L di kurmanc de, d herkes li ser li hev kiriye ku lkern bi v reng gava ku tn tewandin (an j kişandin) ji hev cuda tne nivsandin. Kesn ku pirtkn bi ziman kurd dixwnin, dizanin ku herkes d w lker mna ya jr binivsne.

Li bakur prozbahiyn Newroz dest p kirin.

B guman, heke mirov dsa behsa ergatv bike, em bibjin ku di lkern hevedan yn bi v reng de, div lker yekhejmar be ev yek di gramera Celadet Bedirxan dersn Kamuran Bedirxan de j hatiye gotin.

Hing diviya bibya :

Li bakur prozbahiyn Newroz dest p kir.

Di heman ney de hevokeke weha heye:

Li Bngol Newroz di bin berf de proz kir .

Weke ku hn dibnin, di v hevok de lker v car rast hatiye nivsandin, l bel "Li" hatiye ser hevok ku ber hevok bi temam guheriye wateya w tev li hev kiriye ku mirov nema dikare ji nav derkeve. Hing em nema dizanin b k Newroz di bin berf de proz kiriye. L em bawer in ku hevok dixwaze bibje :

Li Bngol, [Kurdan] Newroz di bin berf de proz kir.

An j, bi tesra hin bikarannn ziman tirk ku j re ad aktarmasi dibjin :

Bngol Newroz di bin berf de proz kir.

Em dixwazin bi mnakeke din v beş bi daw bnin :

Barzan di mesaja xwe de spasiyn xwe yn ji bo wexwendina w ya bo prozbahiyn Diyarbekir diyar dike ku ji ber karn xwe nikaribe beşdar prozbahiyn Diyarbekir bibe.

Peyva beşdar bi awayek ecb di malper de derketiye ku em behsa w nekin. Ev t w watey ku nivskar li neya xwe temaşe nake.
Di v mnak de mijar "ravekirina axaftina kesin din" e. Ji ber ku ber yek diaxife negihan radigihne, du axaftin pk tn. Hing div em baş diyar bikin b k dipeyive i gotiye.
Di v mnak de em fahm dikin ku Mesd Barzan nameyek şandiye "spasiyn xwe diyar dike". Heta "diyar dike" pirsgirk tuneye. L bel pişt w hertişt tev li hev dibe. Em fahm dikin ku "ji ber karn xwe, [ew] nikaribe beşdar prozbahiyn Newroz yn li Diyarbekir bibe". L bel ji ber ku hevokeke Barzan di nava axaftina neghn de hatiye dubarekirin, diviya lkerek hebya ku pşberiya v axaftina w bikira. Ev hevok rast hatiye guhertin, ji ber ku "Ez"a Barzan di axaftina n de bye "Ew", ji ber ku d "EZ" dibe neghan. L bel, pişt guhertin, lkereke mna "gotin" an j "lzdekirin" diviya bihataya bikarann. Hing, heke em w hevok ji n ve binivsnin:

"Barzan di mesaja xwe de spasiyn xwe yn ji bo wexwendina w ya bo prozbahiyn Diyarbekir diyar dike [DIBJE] ku ji ber karn xwe [EW] nikaribe beşdar prozbahiyn Diyarbekir bibe."

Bi v away em dizanin b k dipeyive peyvn k radigihne w kes i gotiye. L bel, pirsgirkeke din j heye. Ji bo i neghan peyva Barzan di dema nuha de radigihne ? Dibe ku ev j bi bandora zimann ewrop be. Lewre Ewrop pirraniya ragihandinn bi v reng herweha vegotinn wjey j bi dema nuha dinivsnin ku ev awa li kurmanciy nake.
Mijara ravekirina axaftinn kesine din ya di ziman rojnamegeriy de ji bo me tim bye pirsgirk. Mnakeke ji rojnameya Peyama Kurd d di vira de gellek bi kr me were.

Orgeneral Başbug got ku YE, avayiya dewlet ji bo minaqeşey vekir, em vya nikarin qebl bikin dom kir, Dewleta uniter ya heye ya tuneye, orta v kar nabe . (Peyama Kurd, n 10, 12.11. 2004, r. 3)

Ya rastn Ilker Başbg roja 02.11.2004an ev gotin di civneke apemeniy de kirine. Rojname ji bo deh roj bi şn de t amadekirin. Di v mnak de du demn cuda herweha du axaftinn cuda hene.

1- Axavtina Başbg
2- Axavtina neghann Peyama Kurd

Ilker Başbg, gava ku dipeyive dibje em vya nikarin qebl bikin. EMa Ilker Başbg artşa Turkiyey ye, l bel di axavtina negihhanan de j ew EM her wek xwe hatiye hiştin. Hing di vira de EM k ye? Ji ber ku ne ji aliy kesek din an j kesine din ve hatiye nivsandin, diviya ji dleva EMa Başbg, EW bihataya bikarann. Lewre, di axavtina n de Ilker Başbg hevaln xwe dibin kesn syem. Di encama veguheztina axavtinn kesine din de, EZ dibe EW. Herweha bikarann pdiviya bhnoka ber YE (Yektiya Ewropay) j nay fahmkirin.
Hing ev mnak diviya weha bihataya nivsandin :

Orgeneral Başbug got ku YE avayiya dewlet ji bo minaqeşey vekiriye [] EW vya nikarin qebl bikin dom kir () 1

Em bawer in ku ev mnak bes in ji bo ku mirov fahm bike ku pirsgirkek di bikaranna kurmanciy de li cem rojnamegeran heye. L bel, b şik, ev pirsgirk teknk ne. Herkes ne mecbr e ku bibe zimannas, l bel div di malper de an j di rojnamey de yek hebya ku hay w ji van mijaran hebya hem ne kontrol bikirana. Ji bo Netkurd j Azadiya Welat j (ku em behsa w bikin) ji bo Peyama Kurd j heman pirsgirk heye.2
Di ravekirina axavtinn hinin din de mnakeke Fransiyan ya navdar heye ku ji ber wekheviya bikaranna lkern axavtin ghanekan, em dikarin ji bo kurd j bi kar bnin.

Em weha qebl bikin ku Azad ji Xec re dibje Ez ji te hez dikim . Xec j bila bie v agahiy bide Serdr.
Hing Xec d, li gora mnakn ku ji malper rojnameyan hatine wergirtin, weha bibje :

Azad ji min re got ku ez ji te hez dikim .

Di v hevok de gelo k ji k hez dike ? Mirov nikare t derxe. Lewre, axavtina ravekir div w derfet bide mirov ku mirov bikare axavtina yekem j t de baş nas bike. Di vira de du axavtinn yekem dikarin werin derxistin :

Azad ji Xec re : Ez ji te hez dikim .
Azad ji Xec re : Tu ji Serdr hez dik .


L div Xec axavtina xwe biguhere kesn axavtina yekem li gora dem kesn axavtina n veguhezne. Lewre him dem guheriye him j kesn ku tev li axavtina n dibin diguherin. Heke weha be, kirdeyn v axavtin j div li gora rewşa axavtina n werin guhertin.
Hing, Xec d weha bibje :

Azad ji Xec re : Ez ji te hez dikim .
Xec ji Serdr re : Azadi ji min re got ku EW ji MIN hez dike .


Mirov fahm dike ku heke lkereke axavtin b bikarann, hing dikare behsa axavtina ravekir bibe bikaranna ghaneka ku j ji xwe v yek nşan dide. Heke ne weha bya diviya ji dleva ghaneka ku , axavtina Azad biketaya nava neynk.

Xec ji Serdr re : Azad ji min re got ez ji te hez dikim.

Di axavtina Serdr Xec de, heke ghanek were bikarann, EZ Xec ye, TU Serdar e EW Azad e, lewre di konteksta n de d EZ a Azad dibe EW .
Ev agah ji aliy gellek kesan ve baş tn zann. Di romann kurd yn ku em li ser ziman wan xebitn de j me dt ku digel ku hin nivskarn me rast bi kar tnin, h j gellek nivskarn me v hla zimannasiy ewt bi kar tnin.3

2.1- Ergatva Netkurd


car em dikarin behsa ergatv bikin. Li ser malpera Netkurd, roja 08.05.2007an, neyek belav b ku sernivsa w ev b v mnak kir ku em li ser v mijar hin mnakn din berhev bikin rewş zelal bikin.

Mrdn lewheya ANAP avtin sergoy.

Heger li hin deveran, bi bandora rewş, ergatva kurmanciy wenda bbe j, li gellek devern din bi taybet j li Mrdn h j ergatv heye mixabin Mrdn gava ku v sernivs dixwnin ecb dimnin ku nivskarn kurd bikarin xeletiyeke rastnivsandin ya weha bikin. Pdiv p tuneye ku mirov behsa hevokn din bike, hema bi ten di sernivs de s xelet hene ku gellek giring in. Em j v sernivs li gora van xeletiyan bi s qonaxan sererast bikin.

1- Di kurmanciy de gava ku lkereke gerguhz di demeke bihur de were tewandin, hing div kirde j li gora w tewand be.
Yan, ne Mrdn lewheya ANAP avtin sergoy , l bel gerek bibe Mrdniyan lewheya ANAP avtin sergoy .

2- Di kurmanciy de, dsa li gora zagonn ergatv, hejmar kesaniya lkereke gerguhz ku di demeke bihur de hatibe tewandin, li gora hejmar kesaniya bireser diyar dibe.
Hing, Mrdniyan lewheya ANAP avtin sergoy j nabe div bibe Mrdniyan lewheya ANAP avt sergoy . Ji ber ku lewheyek bi ten hatiye avtin .

3- Di sazkirina v sernivs de bandora fikirna bi ziman turk j heye ku div were destnşankirin. Mrdn tucar tiştek navjin "sergoy" l bel diavjin "ser sergo" an j (heke mirov purst tewang be) "ser sergoy".
Hing div bibe "Mrdniyan lewheya ANAP avt ser sergo".

4- Pirsgirkeke din j heye ku peywendiya w bi v ney ve tuneye, l bel nimuneya w heye. Ew j ew e ku, herend em bibjin ku "di kurd de apostrof tuneye", nivsandina tpn mezin bi yn pik re j bi mirov ecb t. Herweha carinan em tiştn weke "sedsala 19an" j dinivsnin tpan hejmaran j bi hev re dinivsnin ku ev yek weke pirsgirkeke rastnivsandina (ortograf) kurmanciy diyar dibe.4
end hefte bi şn de di neyeke din de j weha hatib nivsandin :

Tirk du radaran li ser snor dan. (30.05.07 )

Ji ber heman sedema ergatv, rastiya w diviya bibya

Tirkan du radar li ser snor dann .

S roj bi şn ve j, v car neyeke weha hate apkirin.

Wnekş Spencer car Hollandyan taz kir. (3.06.2007)

Em pdiviy p nabnin ku van mnakan j ji n ve şrove bikin. Ten pirsgirka ku ergatv dikare peyda bike, bi v mnak baştir derdikeve hol. Lewre, heke rast ney xwandin, mirov d nizanibe b k k taz kiriye.
L ev celeb mnak di Netkurd de gellek in. Berpirs malper, Murat Ciwan j bi heman away dinivsne:

Pols rş bir ser qelebalix
Qelebalix j kevir avt polsan
konvoyeke mezin li pey ambulans ber bi Şirnex ve birket.


Ev hevok di neya cenazeya Orhan Dogan de hatibn bikarann (30.06.2007). Heke zagonn ergatv neyn pkann, di ya yekem de mirov dibje qey polsek bi ten rş dibe ; di ya duyem de qelebalix kevirek bi ten diavje polsan. Hevoka syem j bi rastnivsandina lker ve tkildar e. Weke ku t dtin, ev lker dsa bi hev ve hatiye nivsandin ku em dsa vegeriyan mijara xwe ya destpk.
Weku ku Newzad Hiror digot, Ergatv mohra kurmanciy ye bey w nabe. Lewre, heke we ergatv rakir, div hn tewang grbn cnavkan j rakin. Di zimanek de hertişt bi hev ve girday ne, heke yek j ket, hing ew ziman dikare weke xaniyek hilweşe.


3- Ziman Azadiya Welat


Di kurmanciy de, ji ber ku d ziman di gellek waran de t bikarann, carinan mirov mecbr dimne ku hevokn kompleks bi kar bne. Kurmanc weke gellek zimann din derfetn xurt bi rya ghanekan ve dide ku mirov bikare peywendiya di nava tiştan de bey qutbyin rave bike5. Ev mnaka jr di malpera rojnameya Azadiya Welat de hatib apkirin. Em nizanin ka gelo di rojnamey de j bi v away hatiye apkirin an na.

Di byera pişt girtina Serok Rxistina DEHAP ku xwe fehs kiriye ya Culemrg Sabahattn Suvagci, dest p kirn de pevn dom dikin heta niha di encama gulebarankirina polsan de 5 hemwelat bi giran birndar bn. (www.azadiyawelat.com, 24 adara 2006an.)

Ger em bala xwe bidin v mnak, em bibnin ku hevoka ku hatiye sazkirin hevokeke kompleks e. Di hevokn kompleks de, ger mirov bala xwe nede hin xaln gramera kurmanciy, mirov dikare xeletiyn ecb bike. Heke hn bala xwe bidin beş hevok ku me reş kiriye (ku xwe fehs kiriye) , hn bibnin ku ev hevokeke alkar e ku bi fonksiyona rengdr ve hatiye bikarann. Bi ziman frans em ji v celeb hevokn alkar re dibjin relative . Bi kurd tu lkoln li ser v mijar tuneye. Bi ten di ferhenga Grba Kurmanc de t gotin ku kurdiya w hevokn prey yn peywendiy ye. Ev celeb hevokn prey bi fonksiyona rengdr ve tn bikarann bi hevoka sereke ve ji aly sentaks ve girday ne. L bel ji bo ku em bikarin bibjin rengdr , div navek j hebe ku ew rengdr bikare w bişayesne.
Ka em bala xwe bidin b ew nav di v hevok de kjan e. Yan, k an j i xwe fesh kiriye ?
Li gora sazkirina hevok, ar bersiv dikarin ji bo v pirs bn dayin:

- Byer,
- Serok Rxistina DEHAP,
- Rxistina DEHAP
- DEHAP bi xwe.

Elbet, ji ber ku em bi droka partiyn kurd dizanin, em p derdixin ku ew nav ku rengdr dişayesne an j nivskar dixwaze bişayesne DEHAP e. Ji ber ku DEHAP xwe fesh kiriye tev li DTP bye. L bel di kurmanciy de, zimannas p dizanin, tkliya navek rengdra w bi rya tewandina w nav ve t sazkirin. Di mnaka me de, nav DEHAP ne li gora v tkliya bi rengdr re, l bel li gora tkliya xwe ya bi nav Rxistin re hatiye tewandin. Ji ber ku ev tkl baş nehatiye sazkirin j tevliheviya watey derdikeve hol. B guman, xwendevan ne mecbr e ku bi droka partiyn kurdan bizane. L, heke bi peywendiya DEHAP DTP nizanibe, ew ji v ney tiştek fahm neke.
Hing mnaka me div weha be:

Di byera pişt girtina Serok Rxistina DEHAPa ku xwe fehs kiriye ya Culemrg Sabahattn Suvagci, dest p kirn de pevn dom dikin heta niha di encama gulebarankirina polsan de 5 hemwelat bi giran birndar bn.

Weke ku t dtin, pirsgirkn v mnak bi v guhern ve j areser nabin. Herweha beş ku nav Sabahatn Suvagci nşan dike j bi ser xwe pirseke din e. Ji ber ku ev beş pişt hevoka prey hatiye nivsandin, l bel ev beş bi peyva Rxistin ve girday ye. Hing mirov nema dizane b i bi i ve tkildar e. Ji ber ku gellek agah hene, neghan dixwaze van hem agahiyan bi hev ve gir bide. Ev yek j, weke ku Spitzer dibje, w ber bi bikaranna hevokeke kompleks ve dibe. L bel hevokn kompleks, gava ku mirov nizanibe wan bi kar bne, dikarin naverok li bin guh hev bixin, wek ku di v mnaka jor de xuya dibe.
Em li ser malpera Azadiya Welat li hin mnakn din gerriyan, l em bi awayek ecb l hay bn ku ziman Azadiya Welat gellek tkz e qet naşibe y rojname malpern din. Di pevajoya salek de Azadiya Welat kmaniyn xwe ew qas km kirine ku mirov mecbr e ku v hla redaksiyona w proz bike. L dsa j em li end mnakn pik rast hatin ku nşann redaksiyoneke nebaş didin. Mirov di cih de fahm dike ku hem ne ji aliy heman kes ve nayn redaktekirin, lewre hin cudahiyn devokan ku ewtiyan j bi xwe re peyda dikin hene :

Midriyeta Şaxa Xizmetn Zarokan a Serokatiya Dareya Xizmetn Civak ya Şaredariya Bajar Mezin a Amed, di nav mehek de 900 zarokn dezavantaj bi seyran kfxweş kir. (28.06.2007)

Di v mnak de em fahm dikin ku 900 zarok hatine kfxweşkirin. Weke ku t dtin, gava ku em hevok dixin forma pasv ku bi turk j re dibjin edlgen , lker reng xwe diyar dike. Ji xwe forma pasv weke alkareke ergatv t hesibandin.
Em fahm dikin ku gellek zarok hene. Hing, dive weha bibya:

Midriyet 900 zarokn dezavantaj bi seyran kfxweş kirin.

Di v mnak de herweha mijara di nava mehek de heye. Kurmanc di nava mehek de qebl nake, bi kman, div bibe di nava mehek de.
Heman awa di hevokeke heman ney de dsa hatiye bikarann, l bel balkş e ku v car ergatv rast hatiye bikarann.

Midriyeta Şaxa Xizmetn Zarokan a Serokatiya Dareya Xizmetn Civak ya Şaredariya Bajar Mezin a Amed, di aroveya alakiyn havn de 900 zarokn ku malbatn wan xizan in, birin seyran.

Me bala xwe day ku Malpera Azadiya Welat bi gişt di mijara ravekirina axavtinan de ewtiyn berbiav nake di v war de xwe ji malper rojnameyn din cuda dike. B guman, ev j ji tecrubeya w ya saln dirj t ku mirov fahm dike ku karek baş di war rastnivsandin de hatiye kirin.
Bi hviya ku ev mnak nirxandin bi kr pşeroja nivsandina kurmanciy rojnamegeriya w ve were. Weke ku Arsto dibje, armanca axavtin ew e ku bi zelal tiştinan bibje. Ev zelal di nivsandin de bi pkanna zagonn rastnivsandin gramera zimanek ve guncaw e.




1 Di v mnak de, mirov dikare lkera vekirin bi forma medyatf, weke vekiriye , binivsne ku behskirina w dikare me ji mijara me bi dr bixe. Ji ber w, em w mijar bihlin nivseke din.
2 Ji ber ku Peyama Kurd d nay weşandin, pdiv p tuneye ku mirov behsa nimneyn din bike.
3 Di v nivs de ch namne ku em yek bi yek nimneyan bidin, l kesn ku dixwazin, dikarin li w lkolna me biniherin : AYDOGAN Ibrahim Seydo (2006), Temps, subordination et concordance des temps dans le roman kurde (Dem, hevokn prey lihevkirina deman di romana kurd de), Thse de doctorat en Sciences de Langage, Universit de Rouen.
4 Dibe ku xwediy v rexney j di hin nivsan de mna v ney nivsandibe apostrof bi kar neanbe, l ev yek nay w watey ku ev rexne neheq e.
5 Ji bo bikaranna hevokn kompleks, SPITZER Leo (1970).- Le style de Marcel Proust r. 397-473 in Etudes de style.


Bibliografya:
ARISTOTE.- Potique.- Paris : Le livre de Poche, 2003.
AKIN Salih (2002).- Discours rapport et htrognits discursives en kurde in Faits de langue, n 19, r. 71-84.
AYDOGAN Ibrahim (2004).- Derfetn zimn vegotina wjey in Peyama Kurd, n 3, p. 14.
AYDOGAN Ibrahim Seydo (2006), Temps, subordination et concordance des temps dans le roman kurde, Thse de doctorat en Sciences de Langage, Universit de Rouen.
BEDIR KHAN Emir Djeladet Ali & LESCOT Roger (1991).- Grammaire kurde: dialecte kurmandji.- Paris: Jean Maisonneuve.
BEDIR KHAN, Kamuran (1989).- Le kurde sans peine.- Paris : Institut Kurde de Paris.
BRES Jacques (1994).- La Narrativit.- Louvain-la-Neuve : Duculot.
BRUNA CUEVAS M. (1994).- Le discours direct introduit par QUE in Verbum, n 1, r. 61-87.
GUENTCHEVA Zlatka (d.) (1996).- Lnonciation mdiatise.- Louvain-Paris : Peeters.
HIROR Newzad (2005).- Ergatv mohra kurmanciy ye in Nefel,
KLEIBER Georges & BERTHONNEAU Anne-Marie (1997).- Subordination et temps grammaticaux : limparfait en discours indirect in Le Franais Moderne, n 2, 65 anne, pp. 113-141.
MAINGUENAU Dominique (1999).- Lnonciation en linguistique franaise.- Paris : Hachette.
RICOEUR Paul (1985).- Temps et rcit, t. III : Le temps racont.- Paris : Seuil.
ROSIER Laurence (1999).- Le discours rapport : histoire, thories, pratiques.- Gilly : Duculot.
SPITZER Leo (1970).- Le style de Marcel Proust pp. 397-473 in Etudes de style.- Paris : Gallimard.
TAN Sami (2005).- Rziman Rastnivsna Zaravay Kurmanc.- Istanbul: Weşann Enstituya Kurd ya Stenbol.
ZREVAN Arif (1997).- Bingehn rastnivsandina kurdiy (kurmanc).- Stockholm: Nefel.
ZILAN Reşo (1989).- Reformek Pwst e in BERGEH,n 1-6.

E-Mail: ibrahimseydo@hotmail.com


----------
Ev lkoln di kovara rsk de (hej. 1, lon 2007) hatiye weşandin.
 
www.amude.com -  © 2000-2004 amude.com [ info@amude.com ]
destpêk | start: 26.09.2000