www.amude.com
   www.amude.com - rojnamevaniya bi kurdî   Deutsch


navête@amude.com

nav  
şifre  
» fermo emailekê çêke

Malpera Amûdê

» bike rûpela destpêkê
» bixîne favorîtên xwe

lêgerîn


kulîlka hefteyê


 
20.01.2007 - 18:23 [ 2061 caran hatiye xwendin ] [ çap bike ]
----------------------------------------------------------------------------------

Mzka Kurd: Pirsgirk pşeroj (1/4)

Şrko Deqor


Şrko Deqor
Pşgotin

Ne tişteke cedel ye ku mzk yek ji stnn bingehn n huner and ye, ku mzka gelek yek ji pvann pşketin bilindbna w ye. Mzka her gel bi asta gişt ya şaristaniya w ve girday ye, pşketina gird a mzka rojavay a cidd j, helbet paşketina rjey ya mzkn rojhilat encameke sirşt ye ya cudahiyn di navbera pşketina şaristan ya geln rojava rojhilat de.

Mzka kurd mzkeke rojhilat-rojhilatnavn ye, ew xwed rehine gelek kevn e wek mzka gelek ji geln her kevn rehkr li chan.
Di drok de kurdan roleke gelek mezin di pşxistina mzk de lstiye. Em ji br nekin ku noteya mzk ya her kevn di drok de ku li Ogart hatiye dtin, noteya straneke kurdn xurr (hurr) ye di meqam de kurd hatiye nivsandin1. Di serdema şaristaniya islam de j mzkvann kurd wek Zryab, Ibrahm el-Msil, Ishaq el-Msil Ibn el-Mihd wek mzkvann her girng di dema xwe de dihatin jimartin. Wiha j mzkzann (mzkolocn) kurd wek Sef el-Dn rmew Mihemed el-Xetb Erbl roleke gelek girng di babetkirina mzkn rojhilatnavn herweha di wesifkirina hr a şaqn wan n cuda de lstine2.

Mzka kurd xwed taybetmendiyine yekane ye ku w cuda dikin ji mzka geln cran. Rtm, meqam formn neway (melodk) n taybet; serpilkt jntiya hzdar, newa motvn xweş kurt, alavn taybet, hem yekaneytiya mzka kurd didin w. Wek ku em dibnin, tvelbneke mezin di mzka kurd de he ye, ev ji aliyek de encama belavbna cograf ya fireh a kurdan cudabna pereyn Kurdistan ji hev ve ye, ji aliyek din de encama bandorn dervey li ser mzka kurd ye. Bo nimne, em li rojavay Kurdistan bandorn anadol dibnin, li rojhliat Kurdistan yn ran li başr Kurdistan bandorn sam xuya dikin.

Gelek xurtbnn mzka kurd - rojhilat - hene ku derfet didin w ku bigih qunaxeke gelek pşket di pşeroj de. L li himber van j gelek pirsgirk berbend li pşiya w hene ku di riya pşketina w de radiwestin nahlin bigih asta pwst a akadmt derbirntiy. Gelek ji van pirsgirkan encama faktorn gişt ne yn ku anda kurd bi taybet ya rojhilat bi gişt li paş dihlin.

Di v lkolna kurt de, e hewil bidim ku behsa pirsgirkn her girng di v war de bikim, ez herweha hewil bidim ku behsa areseriyine hişdar ji van pirsgirkan re j bikim.
Ez away berhevdan bi kar bnim, ango berhevdana mzka kurd bi mzkn geln li dora me re, li radeyek kmtir bi mzka rojavay re.
Gelek sdn v away hene. Ew ji aliyek de dihle kiu em kmasiyn di mzka xwe de baştir nas bikin, ji aliyek din de j ramaneke hja dide me li ser riyn ku em dikarin bi wan mzka xwe li pş bixin sd ji serhatin, şaşit xurtiyn n din bikin.

* * *

Pirsgirkn her girng n mzka kurd

1. Neakadmt, tinebna frkirina mzk ya ferm nependiya dtineke hevgirt derbarey pşxistina mzka kurd

Bla Bartk, yek ji mzkvann her mezin di sedsala bstan de, dibje: Pşxistin danstendina bi mzka gelr re kar her dijwar e li pşiya her mzkvanek.3
Rexnavaneke mzk j dibje: Da ku mzka gelr bibe hunerek, destwerdana afirnderek pwst e.4

Bguman peydabna frkirineke mzk ya pşket sstematk d bingeha rabn bilindbna mzka kurd be. Bes dike ku mirov li frkirina mzk ya li welatn rojavay ( li hinin bajarn mezin li Rojhilat j) binere, da ku binase b i kmasiyeke mezin di v war de li cem me heye.

Zanna mzk zanneke gelek fireh e. Li Rojavay, xwendekar muzk w 5 salan bi şweyek akadm li konservatwaran (zanngehn mzk) dixwnin, helbet pişt ku 3 salan ber w mzk di dibistann bilind de xwendibin. Digel v j hem tiştn ku ji van xwendekaran re ji bo pşketin pijna wan a mzk gerek in, li ber destn wan in: kitbxaneyn gird, hol orkestrayn mzk mamosteyn zane, bo nimne. Bi v away xwendekar mzk ku ji wir derdie, ji hem aliyan de bi temam amade ye, zanebneke w/w ya kr li ser hem şaqn mzka rojavay heye, wek harmon, counterpoint, lkann (telf, composition), belavkirin, rexne, droka mzk... hwd. Heger mirov car bi rewş awayn frkirina mzk li cem kurdan birame, mirov d bi ş poşmaniyeke mezin bihise. Mixabin ti derfet ji van imkann fireh n li welatn pşket li cem me tine ne. Mzk li cem kurdan wek pşeyek, ne wek zannek, t frkirin.
Pvajoya frbna mzk piraniya caran bi awayek serberday hew di riya guhdarkirin re (by frbna noteyan) li ser destn mzkvanek nepşegir pk t, by ti haydariy ji zanna mzk, by haydariyeke pwst li ser serhatinn mzk yn geln din li chan.

Xwendekarn mzk yn kurd n ku fr mzk dibin dibin mzkvan pşeroj, bi v şwey nagihn ast pisporiya pwst ji bo pşxistina mzka kurd paraztina resentiya w. Bi rast j pir km in ew carn ku mirov mzkvanek kurd bi rast pşegir dibne, heger yekcar hebin j. Ez v tişt dibjim di gel rza min a mezin ji bo hem mzkvann kurd n ku ji dil ji bo pşxistin bilindkirina asta mzka kurd dixebitin. Div mirov li vir ji br neke ku ev rewş ber giş ne sc mzkvan xwendekarn mzk yn kurd e, l ew sc rewşa gişt ya paşket siyasetn qirj n dewletn ku pereyn Kurdistan hikum dikin, e. Div em ji br nekin j ku hejmareke baş ji berhemn hja di war mzka kurd de derketine, tev tevaya van pirsgirkan.

Encamn v rewş gelek wran in. By derfetn zanist yn pwst, pşxistina mzka kurd dibe tiştek gelek dijwar. Div em baş bizanibin ku zanebna derbarey mzka rojavay mzkn rojhilat serhatinn wan mekanzmn pşketina wan gelek girng e ji bo pşxistina mzka me ya kurd. Helbet ev tişt d ten di riya frkirineke mzk ya sstematk mzkvanine xwende re pk b. Hinek xwendekarn mzk yn kurd diin li dibistann dewletn ku ew li wan in, dixwnin. Li vir metrisiyeke zde heye, ku bandora zde ya mzka ku ew dixwnin (a ereb, faris yan j tirk), li wan bibe.

are bguman ew e ku dibistan zanngehine mzk yn baş li Kurdistan bne damezirandin, dibistan zanngehine ku xwendekaran fr hem şaqn mzk bikin, wan ber her tişt fr mzka kurd bikin, l zanneke qenc li cem wan pk bnin derbarey mzkn cid ( gelr) yn rojhilat rojavay. Digel v j div ev saz bi lkolna zanist li ser mzka kurd rabin w bicivnin babet bikin.

Mixabin niha tiştek wiha li seranser Kurdistan dr e, areya gengaz a bi ten ew e ku hikumeta Kurdistana Başr v berpirsyariy hilgire ser xwe. Ew aliy bi ten ye ku dikare saziyine wiha damezirne piştgirtiy bide mzkvann kurd n xwed talent ji hem beşn Kurdistan.

E-Mail: shergodakouri@msn.com

avkan:
1http://128.97.6.202/urkeshpublic/music.htm
2M. Izady; The Kurds: A Concise Handbook; 1992.
3Kovara El-Heyat el-Msqiye a ereb, hejmar 16.
4Heman avkan
 
www.amude.com -  © 2000-2004 amude.com [ info@amude.com ]
destpêk | start: 26.09.2000