www.amude.com
   www.amude.com - rojnamevaniya bi kurdî   Deutsch


navête@amude.com

nav  
şifre  
» fermo emailekê çêke

Malpera Amûdê

» bike rûpela destpêkê
» bixîne favorîtên xwe

lêgerîn


kulîlka hefteyê


 
16.09.2004 - 16:16 [ 2008 caran hatiye xwendin ] [ çap bike ]
----------------------------------------------------------------------------------

Saln Mnchen yn biraderan Celadet Kamiran Bedirxan

Dr. Birgit Ammann


>> Kamiran, Sureya Celadet Bedirxan (ji ep)


Celadet Kamiran Bedirxan ligel biray xwe Sureya wek navdartirn dilxwazn neteweperweriya kurd yn dema wan tne naskirin. Ew di 1897 1895 de, dora 25 salan pişt mirina bapr wan navdar, mr Botan daw, ji dayik bn. Bav wan Emn El b - yek ji gelek kurn mr - ku bi xwe j netewperwerek kurd germ b. Herdu bira di 1922 de ji Dewleta Osman reviyan di iraya pşn a heman sal de gihan Elmanyay. Ji bo wan ji bo gelek neteweperwern kurd n din stendina Konstantnopil (Stenbol) ji aliy leşkern Mistefa Kemal ve b sedema bingehn a koberiya wan. Mistefa Kemal ku di 1934 de paşnav Atatrk bi xwe ve vekir, di lona 1919 de fermana girtina wan biraderan dab. Di w dem de herdu beşdar şandeke Noel ji bo piştgiriya neteweperweriya kurd bn, ku bi piştgiriya Brtaniyan pk hat ji aliy Sultan ve bi kfxweş hate pşwazkirin. Ev şand bi nav beşdar nner, mycer brtan Edward Noel, ku dilxwazek mezin ji bo hewildann neteweperweriya kurd b, hate naskirin. Ev yek gelek provokatv b, imk ew di heman dema lidarketina Kongreya Svas de, ku ji bo tevgera netewey ya tirk ya Kemal pir giring b, pk hat.

Celadet sedemn reva xwe ji rojavanas Karl Sssheim re diyar kirin. Sssheim di pirtka xwe de dinivsne, ku Celadet ew agahdar serhildana kurd ya li Melet kirib, ku w malbata w serkşiya w kirib. Herweha Celadet diyar kirib ku beşek ji malbata w di Mosul re snor osman derbas kirib beşdar serhildaneke li herma w der bb. Celadet ji Sssheim re gotib ku dadgeha Svas biryara kuştina w standib. Sssheim berdewam dike dibje ku li Mnchen Tirk Osmaniyan ji ber w biryara dadgeh xwe ji Celadet dr dixist.

Li Mnchen Celadet Kamiran gihan birayn xwe Tewfq Safder, ku bi kman salek jiyana xwe li wir derbas kiribn. Ber bidawbna mayina wan, biraziy wan Heq, kur biray wan mezin Sureya, tevl wan b. Safder di 1927 de li Mnchen ji ber nexweşiyeke organa bhn mir t gotin ku ew li bajar Heildelberg hatiye binaxkirin. Pişt mirina Safder Tewfq vegeriya Stenbol, b mamostey zanngeh di sala 1963 de mir.

Di sala xwendin ya havn ya sala 1923 de, ar mehan ber imzekirina Peymana Lozan, ku arenivsa Kurdan p ve girday b, herdu birader bi jimarn 2573 2574 di doseya xwendekaran a Zanngeha Mnchen de hatin qeydkirin. Li ser qaxeza wan Maf wek xwendin hatiye nivsandin. Celadet ten ta sala xwendin ya zivistan 1923/24 ma qeydkir, Kamiran ta sala xwendin ya zivistan 1924/25. Şwey nivsandina Bedr-Chan Kamuran Aali Bedr-Chan Djeladet Aali li ser qaxeza zanngeh ji şwey nivsandina li ser qaxeza biray wan ji wan piktir Safder, ku xwe di 1922 de li zanngeh qeyd kirib, cudatir b; w Bedrkhan nivsandib.
Kamiran Celadet Konstantnopil wek bajar xwe y jidayikbn nivsandib. Ev agahiyn ji aliy wan bi xwe ve di daristana agahiyn cuda de, ku di wjey de peyda dibin, nşaneke xwed wateyeke balkş e.

Dersn zanngeh, ku herdu biraderan xwe di dema xwendina xwe de ji bo wan qeyd kirib, asay di qaxezn dersan de dihatin qeydkirin. Lbel ew ji ber şer winda bn. Wek din j ti agahiyn btir di erşva zanngeh de peyda nabin.

Navnşann ku di qaxezn wan de hatine nivsandin, heman navnşann ku Celadet di pirtka nivsn xwe yn rojane de nivsandine: biray pik Safder, ku wek Tewfq ber hatina Celadet Kamiran ji bo xwendin hatib Mnchen, li cem profesorek li Gietlstrae 4 dijiya; li ser Tewfq ten t naskirin ku ew li taxeke Mnchen bi nav Nymphenburg dijiya.

Rniştina herdu biraderan li Mnchen ketib dema qeyrana abor ya pir xerab, ku bi derketina Sosyalzma Netewey re hat. Di w dem de li Elmanyay rewşeke pir tevlihev peyda dib herweha inflatsyon hişt ku nirx di end seetan de by ti pvanan ta ku j hat bilind bibin. Ji aliy abor ve rewşa herdu biraderan ne zde baş b, ji dema ku pereyn ji Tirkiy li ser wan qut bn. Celadet ji kolonl brtan Elfnston re, ku w Kamairan ew di şandeke Noel de nas kirib ew demeke dirj bi w re di tkiliy de b, gotib ku w xwe bi karn di bexe xwaringehan de, di rengdana xaniyan herweha apxaneyan de jiyana xwe derbas dikir. Di qaxezn zanngeh de diyar dibe ku herdu biraderan ji bo xwendin pereyine kmtir didan zanngeh, ku belgeyeke din e ji bo rewşa wan a abor ya xerab.

Ji pirtka Celadet ya nivsn rojane mirov dikare nas bike ku herdu biraderan di saln xwe yn Mnchen de bi rast j bir diman ji sermay diqefiln. Di herdu mehn rniştina wan de herdu bi hev re di odeyeke moblyakir de li Obermenzig w ax gundek ji dervey Mnchen dijiyan, ku ji ber sermaya di hundir w de ew ji bo xwegermkirin direviyan lokalek. Li aliyek din hatiye nivsandin b awa wan gelek rojan ten bi nan erzan reel xwe li ser lingan dihiştin. An j awa Celadet hewil dida quln di pantelon xwe de bi paikek bidir, ku w bi xwe ji bo paqijkirina kemana xwe peyda kirib.
Piştre divyab ku ew ciln xwe yn ihtiyat bifiroşe, da ku deynn xwe yn kir bide. Li gor rewşa wan a esl ya mryane teqez ev yek ji bo herdu mrn ciwan rewşeke pir dijwar b. Dema ku wan sermaya di odeya Obermenzingen de nema tehmul kir, herdu ji xwe re bo demeke kurt odeyeke di pensyoneke li taxa Pasing de girt piştre her yek li ciyek ma, wek ku di qaxeza zanngeh de herweha pirtka Celadet ya nivsn rojane de eşkere dibe: Kamiran dawiya şibata 1923 odeyeke li Winzererstae 58 kir kir Celadet li Galeriestrae 37 bi c b. Celadet di destpk de kete odeyeke normal piştre ji ber kmbna pereyan kete odeyeke reş ku ber ji bo bickirina xwarin dihate bikarann. Bi xwediyn odey re, ku nav wan malbata Scharnagel b, tkiliyeke w ya dostane heb. Agahiyn di qaxezn zanngeh de li ser ciyn rniştina wan ne tim wek n di pirtka nivsn rojane ya Celadet de ne. Ji bo v cudabn sedemek ne diyar e. Hertim herdu di navbera navnşann Winzererstae, Galeriestrae Gietlstrae re din dihatin. Wiha dixuye ku odeya biray wan pik Safder li v navnşana daw b. Li gor pirtka Celadet w 6 caran odeya xwe guhertib. Pişt ku w biryara derketina ji Elmanyay standib, libendmayina ji bo erkirina derbasbna Misir salek sax dirj kir. Gelek caran ew ji odeyan derdiket, ku wiha dixuye ku w ji ber lihvmayina derketina ji Elmanyay ew ten ji bo demeke kurt kir dikirin.

Ji hin avkaniyn km n ku mirov dikare wan bi kar bne li ser dema Mnchin ya biraderan peyda dibin, km agah li ser alakiyn gengaz wek siyasetvan, weşanger kurdolog peyda dibin. Ligel ku wiha dixuye ku Celadet di v dem de li ser alfabeya xwe ya latn ji bo ziman kurd dixebit, w li ser v yek di pirtka xwe ya nivsn rojane de tiştek nenivsandiye. Ew ten carek behsa w yek dike ku ew dersn kurd dide yek. Di dema xwe ya Mnchen de Celadet ji ber kmbna pereyan ji bil wergera end nivsn Nesridn Xoca hin nivsn xwe j weşandin, ku bi kman yek ji wan xwed mijareke kurd b. Ji ber nezelalbna agahiyan lkolnn li ser van nivsan ta niha bi ser neketine.

Tev ku rewşa wan ne zde baş b j, l hedu biraderan baş li derdora Mnchen digeriyan pir caran din konsrtn klask alakiyn and yn din. Giringtirn byera siyas di dema rniştina wan a li Mnchen de hewildana Hitler ya rxandina hikumet di iriya paşn a sala 1923 de b. Wan meşa Hitler ji bo Feldherrnhalle li Mnchen ji nzkay ve dt.

Di herdu saln daw de li Mnchen navbera di orta nivsn Celadet di pirtka w de ewqas mezin b ku mirov ji v avkaniy j nikare zde agahiyan peyda bike. Celadet di gulana 1925 de li gel biraziy xwe Heq, ku ber neh mehan gihab wir, ji Elmanyay derket ber xwe da Misir. Kamiran di 24 şibata 1926 de li bajar Leipzig dektoraya xwe li ser zagonn wraset yn tirk kir ttila Dr. jur. wergirt. Pişt bidawbna dektoraya xwe, ku wiha dixuye ku w ew li derve kirib, Kamiran ji Elmanyay derket ber xwe da Sur Libnan. Li w der, herdu birader dsa gihan hev.

Wergera ji elman: Srwan H. Berko
>> sirwan@amude.com

* Dr. Birgit Ammann li Mnchen, Boston Berln Ethnoloc, sosyoloc zanyariyn siyas xwendiye nameya dektoraya xwe li ser Kurdn li Ewropay nivsandiye. Ew niha xebatkareke zanist ya Civaka Berln bo Piştgiriya Kurdologiy ye.

------------------------------------------------------
Xanim Dr. Brgt Ammann bang xwendevanan dike ku ger agahiyn li ser dema Mnchen ya Celadet Kamiran Bedirxan (wne, belge, nivsar an j gotinn kesn ku xwed tkiliyn taybet bi herdu biraderan re bn,..) li cem wan peyda dibin, ew di rya Malpera Amd re tkiliya w bikin: info@amude.com
------------------------------------------------------

Ev belgenivsar di kovara Kurdische Studien, hejm. 1+2, 2003, r. 201-208, de hatiye weşandin. Nivskar 32 jrenot nivsandine komek ji avkaniyan bi kar anne. Ev wergera di rojnameya heftey PEYAMA KURD (hej. 1, 10.09.2004) de hate weşandin.
 
www.amude.com -  © 2000-2004 amude.com [ info@amude.com ]
destpêk | start: 26.09.2000