www.amude.com
   www.amude.com - rojnamevaniya bi kurdî   Deutsch


navête@amude.com

nav  
şifre  
» fermo emailekê çêke

Malpera Amûdê

» bike rûpela destpêkê
» bixîne favorîtên xwe

lêgerîn


kulîlka hefteyê


 
03.01.2005 - 11:56 [ 2420 caran hatiye xwendin ] [ çap bike ]
----------------------------------------------------------------------------------

-Eyb e, eyb!-

Hevpeyvn bi nivskar Ibrahm Seydo Aydogan re - Beş yekem


Ibrahm Seydo Aydogan
Ibrahm Seydo Aydogan di sala 1976 de li Qosera naveya Mrdn ji dayik b. Li Amed, li Zanngeha Dcley, beş Mamostetiya Edebiyat Ziman Tirk xwend li Stenbol, li Lseya Sultanahmed, s salan xebit. Di ber kar mamostetiy re berpirsiyar edtoriya kovara edeb and "Peln" kir.
Di 1999 de, romana w ya yekem "Reş Sp" ji nav weşann Doz derket. Romana Aydogan ya duyem "Leyla Fgaro" di sala 2003 de ap b. Pirtka w ya syem, ku ji rokn postmodern pk t, li ber ap ye d heta demek ji aliy weşanxaneya Bajar ve b apkirin.
Pişt ku Ibrahm Seydo li zanngeha Sorbon (Pars) mastera li ser edebiyat şaristaniya frans amade kir, niha li Zanngeha Rouen lkolneke doktoray li ser bikaranna demn kurd ya di romann kurd de" amade dike.

ibrahimseydo@hotmail.com
MALPERA AMD: Ziman kurd ro roj nn nade. Tu ima bi v ziman dinivsn?
Ibrahm Seydo Aydogan: Ya rast, ziman kurd nn dide yan nade, ew ne xema min e. Ez ne ji bo ku zik xwe tr bikim bi v ziman dinivsnim. Zimann ku pereyan didin, gelek in. Kesn ku di wjeya kurd de li ziktriy digerin, bila dev ji v kar berdin, tir e. Di kurd de ji ziktriy btir kezebreş heye ceger j re div.
Ma gelo mirov ji bo i bi kurd dinivsne? Herkes sebebn xwe hene. Rast an j derew. K heta niha i derew li xelk kiribe, ew j ne xema min e. Xelk dikarin bibjin ez ji bo xelaskirina v ziman dinivsnim, ji bo doza gel xwe, li dij dijminn kurdan, ji bo liberxwedan şoreş tekoşn hwd bi kurd dinivsnim. Xelk dikarin hezar sebebn din j ji nivsandina xwe ya kurd re bibnin. Derew gelek in slogan j b snor in. Hin kesan heta li paş pirtkn xwe j nivsandiye b wan awa ji dleva zimann din kurd hilbijartiye tew minneta xwe j dikin. Hin kes dibjin heke min bi zimanek din binivsandaya, ez gelek navdar bma min gelek pere qezenc bikirana. Ev giş derew in ! L maf kes tune ye ku gazindan ji bo van sedeman j ji wan bike.
Y min, ez ji bo xelaskirina v ziman nanivsnim. Ez ji bo tkoşna v gel j nanvsnim. Tu tkliya nivsandina min bi şoreş tkoşn re j tune ye. Ji bo ku ez bi kurd dinivsnim, ez mineta xwe j li kes nakim. Ez ji v ziman hez dikim hew. Ji ber ku ew ziman min e ez bi w heme. Mirov dikare bi gelek zimanan bizane. L mirov xwe ad kjan ziman bihesibne, mirov bi w ziman dinivsne. Ger ez bi kurd nenivsnim, ez tu tahm ji nivsandin j nestnim. Sebra min bi ten li v ziman t. Bi ten kurmanc dikare dil min aş bike Tu ziman din nikare ji bo min bi qas w xurt be. Ez bi ziman kurd ji xwe re li mahneyek digerim ku p bijm. Min bi ziman tirk dest bi nivsandin kirib, l ji ber hezkirina ziman xwe min h di ser de z bi z dev ji tirk berda digel ku kurdiya min a w dem ne bi qas tirkiya min xurt b j, min bextewariya nivsandin bi ziman kurd keşif kir. Ez xwe weke şowalyeyek ziman kurd dibnim. Ji ber w, bila herkes bi snorn dev xwe bizane ; he kesn ku dev biavjin v ziman, dijminn min in ; kesn ku ji v ziman hez bikin j, hevaln min in.


Kurd ji derfetn di nav destn wan de sdeke baş werdigirin ku ziman xwe bi pş xnin?
Ez bawer im ku gava ku tu dibj kurd, tu behsa nivskarn kurd dik. Ma gelo derfetn bipşxistina zimanek i ne? Li gora min derfetn bipşxistina ziman kurd ne abor ne. Hem pirsgirk j ev e. Derfetn ziman kurd di naskirina ziman kurd de ne, di naskirina stran rokn w de ne, di naskirina peyvn kurd de ne, di naskirina dengbjiya kurd de ne.
Li gora min pirsgirkeke din j heye: Gava ku em dibjin bipşxistina ziman kurd, em nizanin b em behsa i dikin. Ma em awa zimanek hey bi pş ve bixin? Hiş min nagihje v pirs. Kurd ne esperanto ye ne j ziman dest şaretan e. Ziman kurd ji xwe tra xwe bi pş ve ketiye. Pirsgirk ne di zimn de ye, l di me de ye. Heke em ji bo poltkay ziman tirk ereb bi kar bnin, heke em ji bo lkolnan zimann biyan bi kar bnin, elbet ziman kurd d ji hin bikarannan bpar bimne. L bel dnamkn hem zimann xwezay yek in. Ziman ku di bazara xwe de ney bikarann, d bibe zimanek otantk wenda bibe. Bala xwe bidin weşann kurd, i lkoln hebin, bi zimann biyan ne. Bi ten berhemn edeb yn qels bi ziman kurd tne apkirin. Li gora min, kurdiya wjey tra xwe heye, kurdiya zanist poltk j tra xwe heye, l kurdiya ku em di poltkay de bi kar tnin, qels e. Sedema v yek j zanist siyasetmedarn me ne. Li ser internet bala xwe bidin nqaşn wan n foruman. Ji wan p ve kesek tune ye, giş kurd in, l hn bibnin ku giş bi ziman tirk azadiya millet kurd dixwazin. Paradokseke rezl e ev kar. Ew i dixwazin, bi rast j ez fahm nakim. Ev kes sibeh Kurdistanek ava bikin, ew ziman w y ferm j bikin ziman tirk yan ereb ziman kurd d dsa bibe ziman gundiyan. Ji bo gelek kesan bi rast j wateya kurdayetiy cuda ye. Kurdistana ku bi zimanek biyan b avakirin, ne Kurdistana min e. Elbet kesn ku bi kurd poltkay dikin j hene, ku ez helwsta wan ji afirandina teoriyan bixatirtir dibnim.
Derfeta zimanek bazara w ye. Bazara ziman kurd j kurd bi xwe ne. Heke em di hem hln jiyana xwe de kurdiy bi kar neynin, ew nikaribe xwe li hember dem xurttir bike. Neyarn me ev yek ber me fahm kiriye ji ber w j qedexeya yekem li ser zimn daniye. Heke kurdn Iraq ber me bi ser ketibin, ew ji saxlembna xeta kurdayetiya wan nebna qedexeya zimn ya li Iraq t. Kurdn ku bi zimann biyan dinivsnin, ikn v poltkaya asmlasyon yn dejenereby ne.


Hinek da dikin dibjin ku ne bi xra pereyn Ewropiyan (bi taybet yn Swdiyan) bya, nivskarn ji Kurdistana Tirkiy d bi kurd nenivsandibna. Pişt ku alkar rawestiya yan j km b, xebata ji bo kurdiy (pirtk, kovar, ..) j p re qels b. Tu i dibj?
Ez bawer nakim ku Ewropiyan alkariyeke mezin dabe nivskarn kurd. Kesek ji bo ziman kurd pereyan nade. Li Ewropay, heke projeya wan ne ji bo xra ewropiyan be, ma xr e ku ew pereyan bidin wan? Ew alkariyn ku tu behsa wan dik j, alkariyn hindik in h j hene min nebihstiye ku km bne. Ew btir alkariyn weha ne ku bi tkliyan tn stendin, ne bi xatir berhemdar nivskariy. Wek din, hin nivskarn me yn li Swd qey ji bo ku nivskariya xwe bi awayek baştir pk bnin, s ar hezar euro alkar ji saziyeke ewrop stendibin. Li gora min, ev ne gelek e. Wek din, ji bil kovaran tu xebata ku km bye j, tune ye. Meseleya rawestandina kovaran j li gora min ne alkar b, l btir aciz b. Li gora min, di rawestandina kovarn me yn ewrop de sedemn abor nn in. Ji ber ku t bra min ku nivskarn kurd li skn Qoser Diyarbekir Stembol reklama kovarn wan dikir bi xelk didan kirrn. Ma me hn i bikiraya ji bo kovarn wan? Div em li xwe mikur bn ku berpirsiyarn wan kovaran d nema karb ew kar bimeşandaya ji bo v yek dev ji kovaran berdan. Ji xwe d wan kovaran nema karb bar edebiyateke njen rakiraya pişt ku xwediy wan j tra xwe navdar bn, d wan kovaran msyona xwe temam kirib pdiv bi wan nemab. Ji xwe d kovarn n li welt derdikevin, l ew j nikarin v valahiy dagirin. Ji ber ku ew j weke yn ber ber bi tendanseke bzagoniy bbingehiy ve diin. Tu poltkaya wan a weşan edebiyat ya berbiav tune ye. Li gora min, niha ji herdem btir pdv bi kovareke edeb ya n heye, l bel ew kovara ku d bikare ber wjeya kurd biguherne, hin bingehn xurt j dixwaze. Ji bo ku mirov bigihje v armanc, div mirov li benda pkhatina hin dnamkn guhernan be. Ew j hd hd pk tn. Bala xwe bidin statstikan. Hejmara nivskaran pir dibe. Hejmara weşanxaneyan pir dibe. Xelk d qayiş bi hevd re dikişnin. Hd hd di edebiyata me de grbn n derdikevin xelk xwe li derdora ramann n li hevdu digirin. Niha em li benda w bay ne ku bibe tofan meydan ji bo van guhernan amade bike. Heta ku nivskarn xurt dernekevin berhemn xurt ava nekin, em i bikin j vala ye. Yn hey d nikaribin bar edebiyata kurd rakin. Edebiyata ku ji dest siyasetmedarn saln hefy hyşty derket, d dema xwe derbas kir. Di dawiya saln nod de heyameke n bi fikirn n rab. Di deh panzdeh saln pşiya me de edebiyata kurd ya rastn njen xurt d şax bide d hertişt biguherne.


Kurdn ku bi zimann din, mna zimann ereb tirk, dinivsnin, dibjin ku ziman kurd zimanek hejar qels e ew nikarin tiştn di hundir xwe de bi kurd bnin ziman. Helbestvana kurd a tirknivs Bejan Matur j ev yek di hevpeyvnek de piştrast kir. Ma ne xebera wan e?
Kesn ku dibjin ku ziman kurd hejar qels e, ji bhiş, nezan hesdiya xwe weha dibjin. Ji ber ku ji wan nay ku bi kurd binivsnin, dixwazin xwe bi derewan bixapnin. Kesn ku weha dibjin, bi piran bi kurd j baş nizanin. Ji ber w j maf wan tune ye ku rabin peyvn weha tewşo mewşo bikin. Ma dibe ku niha ez rabim bibjim ku ingilz zimanek qels e ? Na! Ingilziya min gelek qels e ji ber ku ez bhiş im, ez dibjim qey ingilz qels e.
Bejan Matur: Nivskarn kurd n li derve bazirganiy bi Pirsa Kurd dikin
Gelek kesayetiyn netr hene ku hema i gava av li rojnamegeran bikevin, xwe dikin flozof, zimannas, mezintirn nivskar rewşenbr etketan bi xwe ve dikin. Bejan Matur j yeka ji wan e. Formasyona v xanim ya zanist i ye, ez nizanim. i qas ji zimn edebiyat fahm dike, ez w j nizanim. Gelo hay w i qas ji ziman wjeya kurd heye, ji xwe qet ne diyar e. Bi ten ez dizanim ku felsefeya w gelek erzan e. Ew dibje qey ji w p ve kesek Xwed fahm nake. Tasawwuf felsefeya rojavay ya klask mala xwe bi naskirina Xwed re xera kiriye. Bejan Matura ku h xwe nas nake, radibe ders dide xelk. Tew li ser kurd j peyvn qelew dike ku hiş mirov nagihij. Ken mirov bi peyvn w t. Ew behsa mgey (hma) dike dibje ku kurd di v war de qels e. Ew ry xwe reş dike. Bila here hebek Rnas Jiyan bixwne. Bi xra xwendina kesn mna Rnas Jiyan Tengezar Marn, him di war zimn de him j di war helbest felsefey de, ew ji xwe re fr gelek tiştn n bibe. Qibleya edebiyat d ziman kurd ye. Bila hay w kes kesn mna w ji v yek hebe.
Bila bizanin ku ev ziman ne bxwed ye bila dev xwe navjin ziman kurd ku ew tiştek li ser nizanin. Heke Bejan Matur ne kurd bya, kesek tu xelat j nediday berhemn w j nedixwendin. L ew naxwaze v rastiy bibne. Ji ber ku rast dijwar e. Ji ber w ye ku di hevpeyvn de btir li ser kurdbna w disekinin. Ji xwe pirsn din hem rezalet in. Pirtka w ya yekem ji aliy kurdan ve hatiye apkirin. Ew bi xwe kurd e. Hay w j tune ye ku li ser kurdayetiya xwe bazirganiy dike bi d re j dev diavje kurdan. Hem kurdn tirknivs weha ne. Ji xwe ez ji wan hez nakim. Ne ji kurdbna wan be, kesek guh j nade wan. Ji xwe berhemn wan j btir ji aliy kurdan ve tne xwendin ji kurdan p ve kesek din wan nas nake. Heke bawer nakin, bila ji pirtkfiroşan bipirsin, belk bi xra me av li rastiya xwe bikevin xwe nas bikin. Pdiviya asmlasyon bi van kesayetiyan heye, ji ber w ye ku em tim wan di apemeniya tirk de dibnin Bi v away, ew j dibin alkar asmlasyona kurdan xortan ber bi nivsandina tirk ve dehf didin. Min j di xortaniya xwe de ji ber kesn weha bi tirk dest bi nivsandin kirib. Reklama ku ji bo kurdn tirknivs n mna v xanim t kirin, heke ji bo kurdn kurdnivs bihataya kirin, rewşa me d ne ev bya. Hema Rnas Jiyan Rod Zerya bi ten bila helbestan binivsnin ku em bixwnin, wek din dinya alem giş dev biavjin qelsiya hmayn kurd j ne xema me ye. Ji ber ku kesn ku bi tahma ziman kurd dizanin, bi rast bbextiyan j dizanin. Kesn mna van herdu helbestvann kurd mala xwe bi hmayn v ziman xera kiriye, xanim radibe behsa qelsiya hmayn kurd dike. Eyb e eyb! Mirov rreş bbextiy ew qas j ji adet dernaxe. Heke bizaniya bi kurd bixwendaya, w y ji ber xwe peyvn xwe fed bikiraya nema derketaya nava xelk. awa mirov dikare li ser tiştek ku nas nake peyvn qelew bike, ez fahm nakim. Hiş min nagihije van tevgeran mahd min ji wan dixele.


Pirs ji aliy Srwan Hec Berko ve hatin amadekirin.

--------------------
Di beş hevpeyvn y duyem de:
- Kesn ku bi tirk dinivsnin, bila bi hedd xwe bizanin
- Kurd dev ji kesn ku bi zimann biyan dinivsnin, berdidin, l ew dev ji kurdan bernadin
- Weşanxaneyn kurd xizmeta i dikin, ez fahm nakim
- Hindik maye ji tofan re
 
www.amude.com -  © 2000-2004 amude.com [ info@amude.com ]
destpêk | start: 26.09.2000